« فَهَدَى اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيه مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِه » « 1 » استفاده مىشود ، منظور از رحمت ، هدايت الهى است . و اگر بگويى : معناى اختلاف مردم اين است كه عده اى با عده اى ديگر در نفى و اثبات مقابل هم قرار گيرند ، و در نتيجه معناى * ( « لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ » ) * اين مىشود كه دائما به دو قسمت محق و مبطل منقسمند ، و چنين مساله اى ديگر قابل تخصيص و استثناء نيست مگر آنكه عموم زمانى آن را تخصيص زده و زمان معينى را از آن خارج كنند ، و اما افراد آن قابل استثناء نيستند ، براى اينكه اگر استثناء را راجع به افراد بگيريم معناى مستثنا و مستثنا منه چنين مىشود « ايشان دائما منقسم به دو قسم محق و مبطل هستند ، مگر آنان كه خدا رحمشان كرده كه ايشان منقسم به دو قسم نيستند بلكه همواره محقند » و اين معناى غلطى است ، زيرا آنهايى هم كه اختلاف مىكنند يك دسته شان محقند ، پس برگشت معنا به اين مىشود كه بعضى از ايشان هم مبطلند و هم محق ، ولى محق ايشان تنها محقند و در ميانشان مبطل نيست و اين كلام كلامى بىفايده است . علاوه بر اين ، اصلا معنا ندارد محقها را از حكم اختلاف استثناء كنيم ، زيرا اين محقها يك طرف اختلاف هستند ، و پر واضح است كه اختلاف ، قائم به هر دو طرف محق و مبطل است . در پاسخ مىگوييم : درست است كه اختلاف در اين آيه و در ساير آيات كه اهل اختلاف را مذمت مىكنند ، اختلاف در حق است ، و نيز درست است كه مخالفت كردن بعضى با بعضى ديگر مستلزم اين است كه يكى از آن دو ، بر حق و داراى بصيرت باشد ليكن وقتى حساب اجتماعى را كه اين دو فريق تشكيل داده‌اند برسيم اجتماعى است متزلزل و متفرق از حق ، و جامعه ايست كه مىتوان گفت بر حق ، اجتماعى ندارند و حق را كنار گذارده‌اند ، و حق بر ايشان مخفى است و در باره آن ترديد دارند . و خداى سبحان اگر اختلاف را مذمت مىكند به خاطر لوازم آنست كه همان تفرق و اعراض از حق است ، و آيات هم شاهد و گواه بر اين است ، زيرا هر جا از اختلاف مذمت مىكند ، هر دو طرف اختلاف به باطل را توبيخ مىكند و اگر منظور از « مختلفين » صاحبان آراء و اعمال مختلف و متفرق از حق نبوده باشد صحيح نمىبود كه هر دو طرف اختلاف را مذمت كند . و نيز بهترين مؤيد اين معنا آيه

--> ( 1 ) پس خدا كسانى راى كه ايمان آوردند در مسائلى كه اختلاف كردند به اذن خود به سوى حق هدايتشان كرد . سوره بقره ، آيه 213 .